Building Blocks in a Circle
Svrha: Ova vježba je posebno pogodna (u kontekstu prevencije vršnjačkog nasilja) za prepoznavanje načina na koji grupa funkcioniše i međusobno sarađuje, naročito u situacijama koje uključuju izazove ili konflikte. Kroz aktivnost postaje vidljivo čije se ideje i mišljenja uvažavaju, a čije zanemaruju, kako grupa reaguje na greške, kako se dijeli odgovornost te mnogo toga vezano za grupne odnose. Intenzitet aktivnosti može se prilagođavati kroz facilitatorske povratne informacije, a sama vježba omogućava uvid u obrasce ponašanja i potencijalne izazove unutar grupe koji u svakodnevnim situacijama često ostaju manje vidljivi.
Problem na koji se odnosi: Prevencija vršnjačkog nasilja i drugih oblika nasilja, socijalnih odnosi.
Povezanost s mentalnim zdravljem: Kroz ovu aktivnost i kontinuirano podsticanje grupe da postiže sve bolje rezultate, jačaju se motivacija, osjećaj zajedništva i spremnost mladih da prevazilaze vlastite granice. Proces dogovaranja zajedničke strategije podstiče mlade da promišljaju o sebi i svojoj ulozi unutar grupe, pri čemu facilitatori/ice usmjeravaju i podržavaju taj proces refleksije. Aktivnost pomaže učesnicima/ama da prepoznaju različite uloge koje su važne za uspješno funkcionisanje grupe te da razumiju kako te uloge nisu fiksne, već se mogu mijenjati u zavisnosti od situacije i potreba grupe. Na taj način aktivnost doprinosi učenju o grupnoj dinamici i ličnom rastu.
Očekivana promjena: Grupna dinamika postaje vidljiva, a grupa zajednički rješava zadatak, što može doprinijeti osnaživanju učesnika/ica i njihovom ličnom razvoju.
Iskustva pilotiranja u Rumuniji: Tokom pilot implementacije u Rumuniji, ova aktivnost pomogla je učesnicima/ama da postanu svjesniji svoje uloge unutar grupe i načina na koji njihovo ponašanje utiče na zajedničke rezultate. Vježba je podstakla učesnike/ice na promišljanje o obrascima komunikacije, dinamici liderstva i važnosti aktivnog slušanja drugih članova/ica grupe. Također je doprinijela unapređenju saradnje, podsticanju ravnomjernijeg učešća svih učesnika/ica te jačanju svijesti o tome kako konflikti nastaju i na koji način se njima može konstruktivno upravljati unutar grupe.
Kontekst u kojem je pilot aktivnost sprovedena
Ova aktivnost je sprovedena u okviru pilot-akcije realizovane kroz projekat MEET od strane organizacije Jugendinitiative Triestingtal. Metoda je korištena u radu s mladima u školskom okruženju, ali takođe i u savjetovalištu za mlade i u terenskom rad s mladima (streetwork) i obuhvatila je grupe različite veličine. U aktivnosti su učestvovali mladi uzrasta od 12 do 16 godina. Aktivnost je korištena kao uvodna aktivnost, aktivnost za zagrijavanje grupe, aktivnost za produbljivanje rada na određenoj temi, ali i kao završna aktivnost za refleksiju i zaključivanje procesa. Pokazala se prikladnom za različite faze radionice i rada s grupom. Tokom realizacije aktivnosti uvijek su bila prisutna dva facilitatora/ice koji su zajednički vodili proces i moderirali rad s mladima.
Iskustva pilotiranja u Rumuniji: Aktivnost “Blokovi u krugu“ sprovedena je u Rumuniji u različitim okruženjima, uključujući sesije u centrima za mlade i radionice u školama, s grupama od 12 do 24 učesnika/ice uzrasta od 14 do 18 godina. Aktivnost je izazvala visok nivo angažovanosti, prvenstveno zahvaljujući svojoj interaktivnoj i takmičarskoj prirodi. Učesnici/e su bili motivisani da izvrše zadatak i poboljšaju svoje rezultate kroz ponovljene krugove aktivnosti, posebno kada su radili pod vremenskim ograničenjem ili u paralelnim timovima. Facilitatori/ice su primijetili da je aktivnost veoma jasno otkrivala grupnu dinamiku, uključujući pojavu neformalnih lidera/ica, neravnomjerno učešće članova/ica grupe, te situacije u kojima je više učesnika/ica istovremeno pokušavalo nametnuti vlastite ideje. U više slučajeva nedostatak jasne koordinacije ili postojanje više osoba koje su preuzimale vodeću ulogu dovodili su do zbunjenosti, sporijeg izvršavanja zadatka i tenzija unutar grupe. Aktivnost je takođe ukazala na način na koji učesnici/e reaguju na pritisak i primjenu pravila. Ponavljanje zadatka zbog kršenja pravila kod nekih je izazivalo frustraciju, ali je istovremeno stvaralo prilike za refleksiju o komunikaciji, saradnji i pravednosti. Učesnici/e su postajali svjesniji kako ponašanja poput prekidanja drugih, neslušanja sagovornika ili povišenog tona utiču na uspješnost cijele grupe. U inkluzivnim obrazovnim okruženjima aktivnost je podsticala socijalnu interakciju i saradnju, iako su određeni izazovi, poput ograničenog prostora ili poteškoća u izražavanju mišljenja na miran način uticali na grupnu dinamiku. Facilitatori/ice su takve situacije koristili za uvođenje tema poput asertivne komunikacije i upravljanja konfliktima, pomažući učesnicima/ama da razumiju kako neslaganja mogu biti konstruktivna kada se njima upravlja na način zasnovan na međusobnom poštovanju. Pilot implementacija u Rumuniji potvrdila je učinkovitost ove aktivnosti kao alata za razvoj timskog rada, komunikacijskih vještina i vještina upravljanja konfliktima, istovremeno čineći grupne procese vidljivijim i lakšim za analizu i refleksiju. Aktivnost se pokazala posebno korisnom u mješovitim grupama u kojima su postojale razlike u samopouzdanju, nivou učešća i komunikacijskim vještinama učesnika/ica. Naročito je bila korisna u situacijama kada su pojedini učesnici/e bili dominantniji, dok su drugi rjeđe izražavali svoja mišljenja, jer je aktivnost te razlike učinila vidljivim i otvorila prostor za razgovor i refleksiju o njima.
Teorijska osnova
Svaka grupa predstavlja društveni sistem sa svojim neformalnim hijerarhijama, odnosima i ustaljenim obrascima pažnje i komunikacije. Pod pritiskom zadatka, ovi obrasci postaju posebno vidljivi: Čiji se prijedlozi prihvataju, ko ostaje neprimijećen ili nesaslušan? Ova aktivnost čini takve grupne dinamike vidljivim i razumljivim, kako facilitatorima/icama, tako i samim učesnicima/ama kroz proces vođene refleksije. Postepeno povećavanje vremenskog pritiska zasniva se na principu kontrolisanog stvaranja stresa: umjeren nivo pritiska povećava angažovanost, dok pretjerani pritisak narušava saradnju i podstiče pojavu mehanizama isključivanja. Upravo u prostoru između izazova koji je moguće savladati i preopterećenja pojavljuju se obrasci ponašanja koji u svakodnevnom školskom životu često ostaju skriveni.
Istraživanja pokazuju da se socijalno isključivanje najčešće razvija postepeno i kroz suptilne obrasce ponašanja koje je facilitatorima/cama teško prepoznati. Ova aktivnost stvara kontrolisano okruženje u kojem postaje vidljivo da li su svi učesnici/e uključeni u proces, da li se na greške gleda različito u zavisnosti od socijalnog statusa učesnika/ca, te da li se mišljenja pojedinih članova/ica grupe sistematski zanemaruju ili nadglasavaju. Takvi uvidi predstavljaju važnu osnovu za ciljanu prevenciju. Struktura aktivnosti – djelovanje, posmatranje i refleksija – zasnovana je na Kolbovom modelu ciklusa iskustvenog učenja. Socijalne kompetencije teško se razvijaju isključivo kroz teorijsko podučavanje, ali se mogu uspješno jačati kroz direktno iskustvo praćeno promišljenom refleksijom. Jasno definisana pravila vježbe djeluju kao stresor koji testira regulatorni sistem same grupe: Ko preuzima odgovornost kada se prekrši pravilo? Ko postaje “žrtveni jarac“?. Uvažavajuća povratna informacija facilitatora/ice nakon svakog kruga aktivnosti istovremeno modelira konstruktivan odnos prema neuspjehu, čime i sam proces davanja povratne informacije postaje zasebna intervencija.
Iskustvo pilotiranja u Rumuniji: Zapažanja potvrđuju da su iskustvene i aktivnosti usmjerene na akciju posebno učinkovite u pomaganju mladima da razumiju apstraktne koncepte kao što su grupne uloge, saradnja i perspektive. Učesnici/e su pokazali bolje razumijevanje ovih koncepata kada su ih mogli neposredno doživjeti kroz samu aktivnost, naročito u situacijama koje su uključivale pritisak, takmičenje ili potrebu za koordinacijom s drugima.
Ciljna grupa
- Dob: 12 godina i stariji uzrasti
- Profil: sve mlade osobe
- Kontekst: neformalno ili formalno obrazovno okruženje, minimum 5 a maksimum 30 učesnika/ca.
Kontekst primjene
Mjesto primjene: škole, nevladine organizacije, centri za mlade, centri u zajednici, terenski rad, itd. Bilo koja prostorija ili prostor pogodan za rad s grupom.
Vrste vještina i dimenizija koje aktivnost obuhvata:
- Socio-emocionalne vještine: empatija i razumijevanje mehanizama stresa i ljutnje;
- Relacijske vještine: grupna komunikacija, inkluzija;
- Vještine samoregulacije: emocionalna samoregulacija;
- Vještine osviještenosti: svjesnost o vlastitim emocijama i sposobnostima njihovog regulisanja.
Opis aktivnosti – korak po korak
Korak 1: Uvod
Trajanje: 10 minuta
Tok: Na pod se postavlja uže u obliku kruga, a unutar kruga se raspoređuju numerisani blokovi (najmanje pet blokova više od broja učesnika/ica). Zadatak učesnika/ica je da što brže izvuku blokove iz kruga prateći redosljed brojeva (vrijeme mjeri facilitator/ica). Grupa može unaprijed dogovoriti različita pravila o načinu izvođenja zadatka, ali ta pravila ne određuje facilitator/ica. Prije početka aktivnosti učesnicima/ama se daje pet minuta da zajednički osmisle strategiju i dogovore način saradnje.
Tabela 1. Aktivnosti – korak 1.
| Aktivnosti facilitatora/ice | Aktivnosti učenika/ca |
|---|---|
| Pripremiti prostor za aktivnost postavljanjem užeta i raspoređivanjem blokova unutar njega. | Dogovoriti zajedničku strategiju za izvršenje aktivnosti. |
| Objasniti pravila aktivnosti učesnicima/ama te ih uputiti da prije početka, u roku od 5 minuta, zajednički dogovore pravila i strategiju za izvršavanje zadatka. |
Refleksija: Ova vježba podstiče učesnike/ice na saradnju te razvija njihove sposobnosti rješavanja problema i upravljanja konfliktima
Step 2: Blokovi u krugu
Trajanje: 30-40 minutes
Tok: Aktivnost počinje kada prva osoba uđe u krug i uzima blok. Od tog trenutka nadalje između učesnika/ca više nije dozvoljen razgovor. Samo jedna osoba se smije nalaziti u krugu ili preći granicu kruga dijelom svog tijela. Na kraju aktivnosti svaki učesnik/ica mora imati najmanje jedan blok kod sebe. Učesnici/e koji su “neposredni susjedi” prethodnog aktivnog učesnika/ice (osobe koja je posljednja uklonila blok) ne smiju biti sljedeći na potezu. Ako se prekrši neko od pravila, aktivnost počinje ispočetka. Nakon prvog kruga facilitator/ica daje učesnicima/ama podržavajuće povratne informacije i pohvalu. Zatim ističe da je aktivnost moguće završiti za upola kraće vrijeme od onog koje je zabilježeno. Ukoliko se grupa složi, aktivnost se ponavlja od početka. Kada grupa dostigne zadati vremenski cilj, facilitator/ica ponovo daje podržavajuće povratne informacije i postavlja novi, znatno zahtjevniji vremenski cilj. Ako se grupa složi, aktivnost ponovo počinje od početka. Ovaj postupak može se ponoviti više puta.
Tabela 2. Aktivnosti – korak 2
| Facilitator’s Actions | Participants’ Actions |
|---|---|
| Mjeriti vrijeme trajanja svakog kruga aktivnosti. | Učestvovati u aktivnosti pridržavajući se dogovorenih pravila i zajednički osmišljene strategije. |
| Pohvaliti učesnike/ice nakon uspješno završenog kruga i predložiti novi krug s kraćim vremenskim ciljem. |
Refleksija: Ova aktivnost pruža učesnicima/ama priliku da iskuse saradničku grupnu dinamiku kroz zajedničko planiranje strategije prije aktivnosti i njenu tihu realizaciju nakon toga. Grupa zajedno nastoji riješiti zadatak koji postaje sve zahtjevniji,
Iskustvo pilotiranja u Rumuniji: Tokom implementacije facilitatori/ice su primijetili da su učesnici/e u početku bili prvenstveno usmjereni na izvršavanje zadatka, a manje na način na koji sarađuju. Kako je aktivnost napredovala i nivo izazova se povećavao, grupna dinamika postajala je sve vidljivija, uključujući obrasce liderstva, isključivanja pojedinih članova/ica grupe i razlike u nivou angažovanosti. Ova zapažanja predstavljala su važan materijal za završnu refleksiju i diskusiju.
Korak 3: Završna refleksija i evaluacija (po potrebi):
Trajanje: 10-15 minuta
Tok: Refleksija zavisi od grupne dinamike koja se uočila tokom aktivnosti. Ukoliko je tokom aktivnosti došlo do izraženijih konflikata, ili marginalizacija, može biti teško odmah provesti refleksiju u velikoj grupi. U takvim slučajevima preporučuje se da facilitator/ica prethodno obavi individualne razgovore, posebno s osobama koje su bile direktno uključene u takve situacije. Tokom ove aktivnosti posebno je korisno da facilitator/ica pažljivo posmatra sljedeće: Ko biva saslušan, a ko ne? Kako se grupa odnosi prema greškama? Da li se na greške svih učesnika/ca reaguje jednako ili postoje razlike? Da li su svi učesnici/e uključeni u proces ili se pojedina mišljenja redovno nadglasavaju i zanemaruju?
Tabela 3. Aktivnosti – Korak 3.
| Aktivnosti facilitatora/ice | Aktivnosti učenika/ca |
|---|---|
Pozvati učesnike/ice da promišljaju o aktivnosti i podijele kako su se osjećali/e tokom i nakon njenog provođenja; | Reflektovati o vlastitom iskustvu tokom aktivnosti samostalno i u grupi. |
Za pokretanje refleksije mogu se koristiti sljedeća pitanja: Šta nam je pomoglo da izvršimo zadatak, a šta nas je ometalo? | |
| Omogućiti različite načine učešća u refleksiji u skladu s individualnim potrebama. |
Refleksija: Ovaj korak pomaže učesnicima/ama da promišljaju o grupnoj dinamici, mogućim konfliktima i obrascima isključivanja, kao i o faktorima koji su doprinijeli uspješnoj saradnji. Učesnici/e mogu uočiti da su izazovi sastavni dio rada u grupi, ali i da je za uspješno rješavanje zadataka potrebno uključivanje različitih ljudi sa različitim resursima. Također se mogu pojaviti uvidi o načinima komunikacije unutar grupe, koji mogu biti tema daljnje diskusije i refleksije.
Iskustvo pilotiranja u Rumuniji: Faza refleksije pomogla je učesnicima/ama da postanu svjesniji/e načina na koji su komunikacija, uključivanje svih članova/ica i proces donošenja odluka uticali na uspješnost grupe. Mnogi učesnici/e prepoznali su da nisu svi glasovi bili jednako saslušani te su promišljali o vlastitoj sklonosti da u grupnim situacijama preuzimaju dominantnu ulogu ili da se povlače iz procesa. Ova faza doprinijela je razvoju samosvijesti i podstakla učesnike/ice da razmisle o tome kako mogu doprinijeti inkluzivnijim, uvažavajućim i učinkovitijim grupnim interakcijama.
Potrebni materijali: blokovi za slaganje ili slični predmeti, uže i štoperica/sat.
Moguće prilagodbe:
Intenzitet ove vježbe treba prilagođavati na način da za učesnike/ice predstavlja izazovnu situaciju. Jedan od načina za to može biti izjava facilitatora/ice poput: „Posljednja grupa s kojom sam provodio/la ovu aktivnost završila ju je za … sekundi.“ Ukoliko tokom aktivnosti postanu vidljivi ozbiljniji konflikti, znakovi isključivanja i sl., preporučuje se da se intenzitet aktivnosti dalje ne povećava.
Rumunska perspektiva: Na osnovu iskustava iz pilot implementacije preporučuje se prilagođavanje nivoa složenosti i vremenskog pritiska stepenu grupne kohezije i iskustvu učesnika/ica. U grupama s nižim nivoom povjerenja ili izraženijim poteškoćama u komunikaciji potrebno je osigurati više vremena za dogovaranje strategije i facilitatorsku podršku. U grupama s većim nivoom povezanosti postepeno povećavanje izazova može pomoći da grupna dinamika postane vidljivija te podstaći dublju refleksiju i učenje.
Reakcije uočene tokom pilot aktivnosti
Iskustvo pilotiranja u Rumuniji:.U rumunskoj pilot aktivnosti kvalitativno posmatranje pokazalo se posebno vrijednim za procjenu uticaja aktivnosti. Promjene u učešću, obrascima komunikacije i grupnoj interakciji bile su jasno vidljive tokom same aktivnosti i faze refleksije. Učesnici/e su pokazali/e povećanu svijest o grupnoj dinamici, čak i kada te promjene nisu bile u potpunosti zabilježene kroz instrumente samoprocjene. Facilitatori/ice su primijetili da su se angažovanost i saradnja postepeno poboljšavali tokom aktivnosti, posebno u ponovljenim koracima kada su učesnici/e nastojali unaprijediti svoj rezultat. Nivo povjerenja unutar grupe uticao je i na učešće i na otvorenost tokom refleksije. Grupe koje su se osjećale sigurno i podržano pokazivale su veću spremnost da razgovaraju o svom ponašanju i međusobnim interakcijama. Učesnici/e su pokazali visok nivo angažovanosti i motivacije, posebno zahvaljujući interaktivnoj i takmičarskoj prirodi aktivnosti. Istovremeno, javljali su se i trenuci frustracije kada bi pravila bila prekršena ili kada bi došlo do neslaganja oko strategije. Neki učesnici/e spontano su preuzimali liderske uloge, dok su drugi ostajali pasivniji ili manje spremni da doprinesu. Kako je aktivnost odmicala, mnoge grupe su unaprijedile koordinaciju i postale svjesnije važnosti komunikacije, slušanja i saradnje. Aktivnost je također pokazala kako učesnici/e reaguju na pritisak, takmičenje i greške, pružajući vrijedne uvide u grupnu dinamiku i ponašanje pojedinaca/ki unutar tima.
Iskustvo pilotiranja u Austriji:. Facilitatori/ice su primijetili visok nivo motivacije mladih za učešće u aktivnosti i postizanje sve boljih rezultata. Proces učenja, kao i način na koji grupa razvija nove strategije, mijenjao se sa svakim novim pokušajem. Takođe je bilo zanimljivo posmatrati koliko dugo se grupa drži iste strategije prije nego što odluči napraviti prilagodbe. Atmosfera tokom aktivnosti često je bila dinamična, uzbudljiva, a ponekad i napeta. Bilo je lako uočiti kada se pojedini mladi nisu osjećali saslušano ili uključeno, kao i koje su strategije koristili kako bi se nosili s takvim situacijama. Osim toga, riječ je o aktivnosti tokom koje nivo buke može postati veoma visok, a emocije intenzivne. Zbog toga facilitatori/ice imaju važnu ulogu u adekvatnom usmjeravanju i moderiranju emocija, istovremeno ostavljajući prostor da se one izraze.
Aktivnost također omogućava uvid u nivo tolerancije grupe na frustraciju i način na koji se grupa nosi sa situacijama kada se pravila ne poštuju. Istovremeno može podstaći snažne emocije, ali i motivaciju za razvijanje sve učinkovitijih strategija. Grupe koje uspješnije sarađuju tokom aktivnosti obično su otvorenije za refleksiju i diskusiju nakon njenog završetka.
Rizici i upozorenja
- Potrebno je obratiti pažnju na (moguće snažne) emocionalne reakcije koje se mogu javiti kod pojedinaca/ki ili u grupi. Preporučuje se da dva facilitatora/ice budu prisutna i zajedno objasne te vode aktivnost.
- Ne vršiti pritisak na učesnike/ice da dijele lična iskustva.
- Ovaj alat nije namijenjen radu s traumom, već prvenstveno podizanju svijesti i razumijevanja grupnih procesa.
Rumunska perspektiva: Tokom pilot implementacije u Rumuniji uočeno je da takmičarski elementi i vremenski pritisak mogu dovesti do frustracije ili tenzija unutar grupe, posebno kada komunikacija nije dovoljno učinkovita. Facilitatori/ice trebaju pažljivo pratiti grupnu dinamiku kako bi osigurali da su svi učesnici/e uključeni i da niko nije kontinuirano zanemaren ili marginaliziran.
Važno je održavati ravnotežu između izazova i podrške, prilagođavajući aktivnost potrebama grupe te osiguravajući sigurno, podržavajuće i uvažavajuće okruženje tokom cijelog procesa.
