Drvo života

Svrha: Aktivnost “Drvo života“ pomaže mladima da kroz pripovijedanje i simboličko predstavljanje promišljaju o svom identitetu i životnim iskustvima. Aktivnost podstiče učesnike/ice da sagledaju vlastite životne priče iz nove perspektive i razviju razumijevanje svog identiteta zasnovano na snagama i resursima, istovremeno istražujući faktore koji ih motivišu i pružaju podršku u životu.

Problem na koji se odnosi: Mnogi mladi, posebno oni iz ranjivih grupa ili sa složenim životnim iskustvima (mladi u alternativnoj brizi, hraniteljskim porodicama, složenim porodičnim okolnostima, NEET mladi, mladi s invaliditetom ili traumatskim iskustvima), mogu imati poteškoće u prepoznavanju vlastitih snaga i razumijevanju načina na koji njihova životna iskustva oblikuju njihov identitet i dobrobit.

Povezanost s mentalnim zdravljem: Aktivnost doprinosi psihosocijalnoj pismenosti jačanjem sposobnosti mladih da prepoznaju kako njihove životne priče utiču na mentalno zdravlje i socijalnu dobrobit. Pomaže učesnicima/ama da prepoznaju svoje psihološke snage, lične kvalitete i dostupne izvore socijalne podrške, čime se podstiču samosvijest, otpornost i pozitivnije razumijevanje sebe.

Očekivana promjena:

povećana samosvijest i samopoštovanje kroz promišljanje o vlastitom identitetu;
jačanje samopouzdanja kroz kreiranje i dijeljenje vlastitih životnih priča;
prepoznavanje postojećih ličnih osobina, snaga i sposobnosti;
Encourage exploration of internal and external factors that influence their decisions and future paths.

Rumunska perspektiva: Implementacija pilot aktivnosti u Rumuniji potvrdila je relevantnost ovog alata za mlade iz različitih, često ranjivih grupa. Često je uočeno da učesnici/e mnogo lakše prepoznaju svoje slabosti nego svoje snage, što ukazuje na sklonost ka percepciji sebe kroz nedostatke i probleme. U tom kontekstu, aktivnost Drvo života odigrala je važnu ulogu u preusmjeravanju fokusa na lične resurse i pozitivne elemente identiteta. Aktivnost je pomogla učesnicima/ama da postepeno prepoznaju svoje sposobnosti, interese i mreže podrške, doprinoseći jačanju samopoštovanja i većoj otvorenosti za samorefleksiju. Također je doprinijela razvoju uravnoteženije slike o sebi, posebno kod učesnika/ica koji su na početku imali poteškoće u prepoznavanju vlastitih snaga ili definisanju budućih težnji.

Kontekst u kojem je pilot aktivnost sprovedena:

Ova aktivnost je sprovedena u okviru pilot-akcije realizovane kroz projekat MEET u prostorijama Udruženja “Amica Educa”, projektnog partnera iz Tuzle, Bosna i Hercegovina. Sesija je održana uživo i uključivala je grupu od osam NEET mladih osoba, među kojima je bio jedan mladić i sedam djevojaka. Aktivnost je vodila facilitatorica uz podršku mentorice. Aktivnost je realizovana kroz interaktivni format koji je kombinovao individualnu refleksiju, kreativno crtanje i grupnu diskusiju. Učesnici/e su izrađivali vlastito Drvo života te su bili pozvani da promišljaju o svojim snagama, postignućima, izazovima, nadama i snovima. Aktivnost je sprovedena u podržavajućem okruženju neformalnog obrazovanja koje je podsticalo učesnike/ice da promišljaju o vlastitim iskustvima i istražuju svoj identitet, snage i izvore podrške. Aktivnost Drvo života također je sprovedena u Rumuniji tokom pilot-faze projekta MEET na više lokacija, uključujući Reșițu, Bocșu i Aninu, kao i u omladinskom centru. Aktivnost je realizovana s različitim grupama mladih, uključujući učenike/ice, mlade sa posebnim obrazovnim potrebama, te mlade iz ranjivih grupa. Veličina grupa je varirala, što je facilitatorima/cama omogućilo da testiraju aktivnost u manjim i većim grupama. Sesije su provedene u okruženju neformalnog obrazovanja, uz poseban naglasak na stvaranje sigurnog i podržavajućeg prostora. U nekoliko slučajeva uloga facilitatora/ice povjerena je psihologinji, što se pokazalo posebno korisnim u usmjeravanju refleksije i pružanju podrške učesnicima/ama tokom osjetljivijih trenutaka. Implementacija je kombinovala individualni kreativni rad i vođene grupne diskusije, omogućavajući učesnicima/ama da istražuju vlastita iskustva, istovremeno ostvarujući korist od interakcije s vršnjacima. Testiranje aktivnosti u Rumuniji pokazalo je da se aktivnost može uspješno prilagoditi različitim kontekstima, ali je istovremeno naglasilo važnost stila facilitacije, grupne kohezije i adekvatnog vremena za provođenje aktivnosti kako bi se postigli kvalitetni rezultati refleksije.

Teorijska osnova:

Lični identitet i razumijevanje sebe razvijaju se kroz priče koje ljudi pričaju o vlastitom životu. Narativni pristupi i pristupi zasnovani na snagama u radu s mladima naglašavaju važnost pomaganja mladima da prepoznaju svoje sposobnosti, resurse i podržavajuće odnose, koji predstavljaju značajne zaštitne faktore za mentalno zdravlje i otpornost. Mladi koji su imali složena životna iskustva, poput porodične nestabilnosti, socijalne isključenosti ili drugih izazova, ponekad svoj život doživljavaju prvenstveno kroz probleme i ograničenja. To može uticati na njihovo samopoštovanje, pogled na budućnost i sposobnost prepoznavanja unutarnjih i vanjskih resursa koji mogu podržati njihov razvoj. Aktivnost Drvo života koristi simboličnu i kreativnu metaforu kako bi pomogla učesnicima/ama da promišljaju o različitim aspektima svog života. Kroz crtanje i priče mladi istražuju svoja prošla iskustva, sadašnje okolnosti, lične kvalitete i buduće težnje koristeći elemente drveta (korijenje, tlo, stablo, grane, lišće i plodove). Organizovanjem vlastitih životnih priča na ovakav strukturiran i kreativan način, učesnici/e mogu lakše prepoznati svoje snage, identifikovati osobe koje im pružaju podršku, te razviti uravnoteženiju i osnažujuću perspektivu vlastitog identiteta. Upotreba metafore i kreativnog izražavanja čini proces refleksije pristupačnim i zanimljivim, posebno za mlade kojima je teško direktno govoriti o ličnim iskustvima. Na taj način aktivnost doprinosi razvoju samosvijesti, otpornosti i razumijevanja vlastite životne priče iz perspektive snaga i resursa. Pilot implementacija u Rumuniji dodatno je potvrdila relevantnost navedenog narativnog pristupa i pristupa zasnovanog na snagama, posebno u radu s mladima koji nisu navikli strukturirano promišljati o vlastitim iskustvima. Na početku aktivnosti učesnici/e su često pokazivali ograničenu sposobnost povezivanja prošlih iskustava sa svojim sadašnjim identitetom ili budućim aspiracijama. Koncept aktivnosti Drvo života podržao je ovaj proces nudeći jasnu i pristupačnu strukturu za refleksiju, pomažući učesnicima/ama da organizuju svoje misli i postepeno izgrade koherentniju i pozitivniju ličnu priču. To je bilo posebno značajno za mlade sa nižim nivoom samopouzdanja, koji su se u početku više fokusirali na negativna iskustva ili percipirana ograničenja.

Ciljna grupa

Dob: 15–30 godina (prilagodljivo i za rad s odraslim)
Profil: opšta populacija mladih, NEET mladi, mladi iz ranjivih grupa, mladi sa složenim životnim iskustvima;
Kontekst: neformalno ili formalno obrazovno okruženje (obrazovne aktivnosti, radionice, treninzi)

U pilot-aktivnosti realiziranoj u Rumuniji, aktivnost se pokazala posebno relevantnom za mlade s niskim samopoštovanjem, nedovoljno razvijenim vještinama samorefleksije te za mlade iz socioekonomski ugroženih sredina ili sredina pogođenih migracijama. Takođe se pokazala učinkovitom u radu s učesnicima/ama sa posebnim obrazovnim potrebama, pod uslovom da im je pružena dodatna facilitatorska podrška i pojednostavljena objašnjenja.

Kontekst primjene

Mjesto primjene: škole, nevladine organizacije, centri za mlade, centri u zajednici, psihosocijalni programi podrške, itd.
Pilot implementacija potvrdila je da se ova aktivnost može uspješno prilagoditi različitim okruženjima, uključujući škole, omladinske centre i radionice neformalnog obrazovanja. Međutim, njegova učinkovitost u velikoj mjeri zavisi od sposobnosti facilitatora/ice da stvori siguran i podržavajući prostor te da nivo refleksije prilagodi potrebama i karakteristikama grupe.

Vrste vještina i dimenizija koje aktivnost obuhvata:

Socio-emocionalne vještine: samosvijest, emocionalno izražavanje, prepoznavanje ličnih snaga;
Relacijske vještine: prepoznavanje odnosa koji pružaju podršku, osjećaj pripadnosti, uvažavanje drugih;
Vještine otpornosti: prepoznavanje unutarnjih resursa, jačanje samopouzdanja i suočavanje sa životnim izazovima;
Vještine osviještenosti: promišljanje o identitetu, razumijevanje uticaja životnih iskustava na dobrobit, usmjerenost prema budućnosti.

Opis aktivnosti – korak po korak

Korak 1: Uvod

Trajanje: 10 – 15 minuta

Tok: Facilitator/ica započinje aktivnost pozivajući učesnike/ice da razmisle o pričama i njihovoj ulozi u životima ljudi. Učesnicima/ama postavlja pitanja poput:

Volite li slušati ili čitati priče?
Šta mislite, čemu služe priče?
Da li ste nekada pričali priče o sebi? Ako jeste, kada? Ako niste, zašto?

Facilitator/ica objašnjava da svaka osoba ima svoju jedinstvenu životnu priču koju oblikuju iskustva, odnosi s drugim ljudima i važni životni događaji. Ova aktivnost pomoći će učesnicima/ama da na kreativan način istraže vlastitu životnu priču koristeći metaforu drveta.

Tabela 1. Aktivnosti – korak 1.

Aktivnosti facilitatora/ice	Aktivnosti učenika/ca
Predstaviti temu priča i njihovu ulogu u životima ljudi;	Odgovarati na pitanja i promišljati o ulozi priča u životima ljudi.
Postaviti pitanja koja podstiču razmišljanje o pričama i ličnim iskustvima učesnika/ica;	Dijeliti svoja razmišljanja, iskustva i zapažanja ukoliko se osjećaju ugodno i spremno za to.
Objasniti da će aktivnost uključivati istraživanje vlastitih životnih priča kroz metaforu (Drvo života);
U slučaju da se razvije diskusija, uvažiti doprinose učesnika/ica, sažeti ključne ideje i podsticati međusobno poštovanje prilikom dijeljenja iskustava i mišljenja.

Refleksija: Ova uvodna diskusija pomaže učesnicima/ama da razumiju kako svaka osoba ima vlastitu životnu priču te da promišljanje o životnim iskustvima može doprinijeti boljem razumijevanju sebe i prepoznavanju vlastitih snaga. Istovremeno, ona priprema grupu za kreativnu aktivnost koja slijedi.

Korak 2: Kreiranje Drveta života

Trajanje: 45 – 60 minuta

Tok: Facilitator/ica objašnjava da će učesnici/e izraditi vlastiti crtež, Drvo života koje predstavlja različite aspekte njihovog života. Predstavlja unaprijed pripremljen primjer drveta, te objašnjava značenje svakog njegovog dijela. Učesnici/e se pozivaju da promišljaju o svojim iskustvima i da ih simbolično prikažu na crtežu. Facilitator/ica ukratko objašnjava značenje pojedinih dijelova drveta:

Korijenje – Temelji i fromativni elementi: porodica, regija/grad/zajednica iz koje učesnici/e dolaze, kultura, religija, jezik, prošla iskustva (jedno ili dva), omiljene uspomene, škole koje su pohađali i druge značajni uticaji/elementi koji su oblikovali njihov život.

Tlo – Svakodnevica i životne okolnosti: dnevne rutine, trenutne životne okolnosti i vrijednosti: mjesto stanovanja, osobe s kojima žive, ljudi koji na njih pozitivno utiču, hobiji, aktivnosti kojima se trenutno bave i slično. Tlo može biti prikazano kao ravno, neravno ili kamenito, u zavisnosti od toga kako učesnici/e doživljavaju svoju trenutnu životnu situaciju.

Stablo – Talenti, vještine i sposobnosti: lične vještine, sposobnosti i osobine koje učesnici/e prepoznaju kod sebe ili koje drugi cijene kod njih (uključujući potencijale koje bi mogli razviti kada bi imali priliku). Stablo može biti deblje ili tanje, u zavisnosti od toga koliko se učesnici/e trenutno osjećaju sigurno u pogledu svojih sposobnosti.

Grane – Nade, snovi, želje i ciljevi: kratkoročne i dugoročne težnje, planovi za budućnost i životni ciljevi. Učesnici/e mogu promišljati i o tome na koji način mogu ostvariti te ciljeve i ko im na tom putu može pružiti podršku.

Lišće – Podrška i važni ljudi: imena osoba koje imaju važnu ulogu u životu učesnika/ica te ih podržavaju, ohrabruju ili inspirišu. Učesnici/e mogu razmisliti zašto su te osobe značajne i šta su od njih naučili/e. Ako određene osobe više nisu prisutne u njihovom životu ili su preminule, mogu biti predstavljene kao otpalo lišće pored drveta – i dalje važne, ali više nisu dio njihove svakodnevice.

Plodovi – Unutarnje snage: lične kvalitete poput hrabrosti, ljubaznosti, marljivosti, otpornosti i drugih unutarnjih resursa koji pomažu učesnicima/ama da napreduju i ostvaruju svoje ciljeve.

Sunce i kiša – Faktori koji omogućavaju rast i razvoj: vanjski faktori, prilike i sistemi podrške koji doprinose ličnom i profesionalnom razvoju učesnika/ica.

Učesnici/e se podstiču da svoje drvo crtaju kreativno i da se usmjere na lično značenje pojedinih elemenata, a ne na umjetnički kvalitet crteža. Facilitator/ica osigurava dovoljno vremena za refleksiju i crtanje te po potrebi pruža podršku, ohrabrenje i dodatna pojašnjenja.

Tabela 2. Aktivnosti – korak 2

Aktivnosti facilitatora/ice	Aktivnosti učenika/ca
Predstaviti prijedlog/model Drveta života i objasniti značenje svakog dijela drveta;	Slušati objašnjenje pojedinih elemenata Drveta života;
Osigurati potreban materijal za crtanje i dovoljno vremena za provođenje aktivnosti;	Promišljati o različitim aspektima vlastitog života;
Podsticati učesnike/ice da tokom izrade drveta promišljaju o različitim aspektima svog života, iskustvima, odnosima, snagama i budućim težnjama;	Izraditi vlastiti crtež koristeći simbole i riječi.
Po potrebi pružati smjernice, podršku i ohrabrenje tokom procesa crtanja i refleksije.

Refleksija: Ovaj korak omogućava učesnicima/ama da na strukturiran i kreativan način istraže svoja životna iskustva, snage, odnose i težnje. Vizuelni prikaz njihove životne priče pomaže im da prepoznaju lične resurse i podržavajuće odnose koji doprinose njihovoj dobrobiti. Aktivnost također podstiče učesnike/ice da promišljaju o vlastitom identitetu te razvijaju uravnoteženiju sliku o sebi zasnovanu na snagama, potencijalima i mogućnostima za razvoj.

Napomena: Drvo života treba prvenstveno odražavati nadu, pozitivne životne priče i lične snage. Iako učesnici/e mogu podijeliti i neugodna ili izazovna iskustva, ukupni fokus aktivnosti treba ostati na jačanju samopoštovanja, prepoznavanju vlastitih resursa i osnaživanju. Po potrebi facilitator/ica može pružiti individualnu podršku kako bi pomogao/la učesnicima/ama da prepoznaju i istaknu pozitivne aspekte svojih iskustava i života.

Korak 3: Pričanje priče

Trajanje: 25–30 minuta

Tok: Nakon što učesnici/e završe izradu svojih crteža, facilitator/ica ih poziva da predstave svoja stabla i podijele priče koje stoje iza njih. Učesnici/e mogu predstaviti različite dijelove svog drveta i objasniti šta oni predstavljaju u njihovom životu. Dijeljenje je dobrovoljno. Učesnici/e koji ne žele predstaviti svoje drvo mogu umjesto toga govoriti o svom iskustvu tokom izrade aktivnosti te podijeliti misli, osjećaje ili uvide koje su stekli tokom procesa. Facilitator/ica podstiče atmosferu međusobnog poštovanja, pažljivog slušanja i podrške tokom predstavljanja. Nakon svakog izlaganja facilitator/ica i ostali učesnici/e mogu ponuditi pozitivne i ohrabrujuće povratne informacije. Ukoliko procijeni da je to korisno, facilitator/ica može predstaviti i vlastito Drvo života kao primjer i model za dijeljenje lične priče.

Tabela 3. Aktivnosti – Korak 3.

Aktivnosti facilitatora/ice	Aktivnosti učenika/ca
Pozvati učesnike/ice da predstave svoje Drvo života i podijele priče koje ono predstavlja;	Predstaviti svoje Drvo života i objasniti značenje pojedinih elemenata ukoliko se osjećaju ugodno i spremno za dijeljenje.
Naglasiti da je dijeljenje ličnih iskustava i razmišljanja dobrovoljno;	S poštovanjem i pažnjom slušati priče i iskustva drugih učesnika/ica.
Podsticati pažljivo i s poštovanjem slušanje, te pružanje podržavajućih povratnih informacija;	Pružati vršnjacima podržavajuće i pozitivne povratne informacije.
Pružati pozitivne povratne informacije te prepoznati i istaći snage, kvalitete i vrijedne uvide koje učesnici/e dijele tokom predstavljanja.

Refleksija: Dijeljenje vlastitih priča omogućava učesnicima/ama da u sigurnom i podržavajućem okruženju izraze svoja iskustva, snage, vrijednosti i težnje. Istovremeno, slušanje priča drugih učesnika/ica može doprinijeti razvoju empatije, međusobnog razumijevanja i osjećaja povezanosti unutar grupe.

Korak 4: Završna refleksija i evaluacija

Trajanje: 15–20 minuta

Tok: Nakon što učesnici/e završe izradu i predstavljanje svojih crteža, facilitator/ica ih poziva da promisle i podijele iskustva izrade drveta i dijeljenja vlastitih priča. Fokus refleksije je na uvidima koje su učesnici/e stekli o sebi tokom aktivnosti. Facilitator/ica može usmjeravati diskusiju pitanjima poput:

Šta ste tokom ove aktivnosti naučili o sebi?
Kako sada doživljavate svoje snage, kvalitete i životne ciljeve?

Facilitator/ica sažima ključne uvide koji su se pojavili tokom diskusije te naglašava važnost ličnih priča, prepoznavanja vlastitih snaga, podržavajućih odnosa i nada za budućnost.

Tabela 4. Aktivnosti – Korak 4.

Aktivnosti facilitatora/ice	Aktivnosti učenika/ca
Pozvati učesnike/ice da promišljaju o aktivnosti koristeći pitanja koja podstiču refleksiju;	Promišljati o iskustvu izrade i predstavljanja svog Drveta života;
Podsticati dobrovoljno dijeljenje misli, osjećaja i iskustava;	Podijeliti svoje uvide ili osjećanja ukoliko se osjećaju ugodno i spremno za to.
Sažeti ključne uvide i zaključke koji su proizašli iz diskusije;
Naglasiti važnost prepoznavanja vlastitih snaga i mreža podrške.

Refleksija: Ovaj korak omogućava učesnicima/ama da integrišu iskustva stečena tokom aktivnosti i promišljaju o svojim ličnim snagama, važnim odnosima i budućim težnjama. Aktivnost dodatno jača samosvijest i podstiče učesnike/ice da vlastitu životnu priču posmatraju iz pozitivnije i osnažujuće perspektive.

Korak 5: Galerija grupne refleksije

Trajanje: 10–15 minuta

Tok: Facilitator/ica poziva učesnike/ice da svoje Drvo života postave zajedno na zid, pano ili drugo vidljivo mjesto, stvarajući simboličnu “šumu“. Ovaj zajednički prikaz naglašava raznolikost iskustava, snaga, vrijednosti i životnih težnji prisutnih unutar grupe. Učesnici/e se pozivaju da prošetaju kroz “šumu“ i pažljivo pogledaju stabla koja su kreirali drugi učesnici/e. Facilitator/ica može podstaći učesnike/ice da jedni drugima ostavljaju pozitivne poruke, komentare, riječi podrške ili naljepnice kao izraz uvažavanja, ohrabrenja i međusobne podrške. Na kraju aktivnosti facilitator/ica zaključuje da, baš kao što u šumi zajedno rastu različita stabla, i svaka životna priča doprinosi snazi, bogatstvu i jedinstvenosti grupe. Ova završna aktivnost podstiče osjećaj pripadnosti i kolektivne podrške.

Tabela 5. Aktivnosti – korak 5.

Aktivnosti facilitatora/ice	Aktivnosti učenika/ca
Pozvati učesnike/ice da svoje Drvo života postave zajedno na zid ili pano, stvarajući simboličnu “šumu“;	Postaviti svoje crteže na zid ili pano zajedno s ostalim radovima;
Podstaći učesnike/ice da posmatraju stabla koja su kreirali drugi učesnici/e;	Posmatrati stabla koja su kreirali drugi učesnici/e;
Pozvati učesnike/ice da ostave pozitivne poruke ili ohrabrujuće komentare na radovima svojih vršnjaka/inja;	Ostaviti pozitivne poruke ili ohrabrujuće komentare drugim učesnicima/ama, ukoliko to žele.
Naglasiti značaj različitosti, međusobne povezanosti i zajedničke snage grupe.

Refleksija: Kreiranje zajedničke “šume“ pomaže učesnicima/ama da razviju osjećaj pripadnosti i povezanosti unutar grupe. Aktivnost naglašava da je svaka životna priča jedinstvena, istovremeno pokazujući kako različita iskustva i snage mogu postojati zajedno i međusobno se nadopunjavati.

Follow – up (opcionalno): Učesnici/e se mogu podstaći da se tokom vremena vraćaju svom Drvetu života i dopunjuju ga novim granama, plodovima ili lišćem kako budu sticali nova iskustva i dolazili do novih spoznaja o sebi. Učesnici/e također mogu fotografisati zajedničku “šumu“ nastalu tokom aktivnosti kao vizuelni podsjetnik na snage grupe i zajednička iskustva. Fotografija se može koristiti tokom budućih susreta ili podijeliti s učesnicima/ama kao podsjetnik na njihov lični rast i međusobnu podršku.

Potrebni materijali:

A3 papir ili listovi papira za flipchart,
drvene bojice, flomasteri ili voštane bojice,
unaprijed pripremljen prijedlog/model Drveta života s uputama (koji facilitator/ica priprema na flipchart papiru ili tabli),
primjer popunjenog Drveta života (opcionalno, priprema ga facilitator/ica);
pano, tabla ili slobodan zidni prostor za izlaganje radova,
papirna ljepljiva traka, magneti ili pribadače za pričvršćivanje crteža.

Iskustva iz implementacije pokazala su da su se učesnici/e s lakoćom uključivali u dio aktivnosti koji se odnosi na crtanje, dok su refleksivni aspekti aktivnosti zahtijevali aktivniju facilitaciju. Mnogim učesnicima/ama bila je potrebna dodatna podrška, usmjeravanje i konkretni primjeri kako bi prepoznali vlastite snage i značajna životna iskustva. Pokazalo se da je započinjanje razgovora temama koje su im bliske, poput hobija ili svakodnevnih aktivnosti, predstavljalo efikasan način za uključivanje. Također je uočeno da je raspoloživo vrijeme značajno uticalo na dubinu refleksije. U kraćim sesijama učesnici/e su uglavnom ostajali na površnijem nivou promišljanja, dok su duže trajanje aktivnosti i vođena diskusija omogućavali dublje istraživanje vlastitih iskustava, identiteta i ličnih resursa.

Moguće prilagodbe:

Aktivnost se može prilagoditi u skladu s potrebama grupe, uzrastom učesnika/ica i njihovim nivoom spremnosti za ličnu refleksiju. Učinkovitost aktivnosti u velikoj mjeri zavisi od sposobnosti facilitatora/ice da prilagodi pristup i kreira sigurno i podržavajuće okruženje u kojem se učesnici/e osjećaju dovoljno ugodno da istražuju i dijele svoje životne priče.

Faza refleksije i dijeljenja može se provoditi u parovima ili manjim grupama umjesto u cijeloj grupi, kako bi se stvorio sigurniji prostor za učesnike/ice kojima nije ugodno govoriti pred većim brojem ljudi.
Facilitatori/ice trebaju osigurati da jezik, primjeri i objašnjenja korišteni tokom aktivnosti budu prilagođeni kulturalnom i društvenom kontekstu učesnika/ica.
Posebnu pažnju potrebno je posvetiti radu s ranjivim pojedincima/kama ili grupama, uz uvažavanje njihovih iskustava i procjenu njihove spremnosti za uključivanje u refleksivne aktivnosti.
Učesnicima/ama kojima su određeni dijelovi aktivnosti izazovni može se pružiti dodatna podrška i usmjeravanje.
Učesnici/e koji ne žele crtati mogu svoje ideje izraziti riječima, simbolima, kolažom ili drugim kreativnim tehnikama.
Aktivnost se može realizovati kroz više susreta kako bi se osiguralo više vremena za refleksiju, dijeljenje iskustava i grupnu diskusiju.

U rumunskom kontekstu pokazalo se posebno korisnim pojednostaviti upute i pružiti jasne smjernice korak po korak, naročito učesnicima/ama koji imaju manje iskustva u samorefleksiji. U grupama s nižim nivoom kohezije rad u parovima ili manjim grupama prije zajedničkog dijeljenja značajno je povećao učešće i osjećaj sigurnosti. Također, facilitatori/ice su u većim grupama smatrali korisnim usmjeriti pažnju na zajedničke teme i iskustva, umjesto na detaljno pojedinačno predstavljanje svakog učesnika/ice.

Evaluacija učinka aktivnosti

Indikator	Metoda evaluacije
Povećana samosvijest i sposobnost promišljanja o vlastitom identitetu;	Kratak refleksivni upitnik koji učesnici/e popunjavaju na kraju aktivnosti;
Razvijena sposobnost prepoznavanja vlastitih snaga i kvaliteta;	Izjave za samoprocjenu koje se ocjenjuju na skali od 1 do 5;
Veća svjesnost o važnim izvorima podrške i vlastitim težnjama za budućnost;	Refleksivna pitanja koja se odnose na izvore podrške i lične ciljeve.
Povećano povjerenje u vlastite snage, sposobnosti i mogućnosti.	Izjava za samoprocjenu uključena u upitnik nakon završetka aktivnosti.

Zapažanja iz pilot implementacije pokazala su da su kvalitativne povratne informacije i grupne diskusije bile posebno vrijedne za procjenu uticaja aktivnosti. Učesnici/e su često izražavali veću svjesnost o vlastitim snagama i mrežama podrške, čak i u situacijama kada te promjene nisu bile u potpunosti vidljive kroz rezultate kvantitativnih instrumenata samoprocjene.

Refleksija facilitatora/ice:

Facilitatori/ice su primijetili/e da se angažovanost učesnika/ica postepeno povećavala tokom aktivnosti, naročito u fazi dijeljenja i predstavljanja crteža. Stvaranje sigurnog, podržavajućeg i neosuđujućeg okruženja pokazalo se ključnim za podsticanje aktivnog učešća, otvorenosti i spremnosti na dijeljenje ličnih iskustava. Grupe u kojima je od samog početka postojao viši nivo međusobnog povjerenja pokazale su dublji nivo refleksije i veću spremnost učesnika/ica da govore o svojim iskustvima.

Reakcije uočene tokom pilot aktivnosti:

Učesnici/e su tokom aktivnosti pokazali srednji nivo angažovanosti. Mnogi su se aktivno uključili u promišljanje o vlastitim iskustvima te prepoznavanje svojih snaga, postignuća i težnji tokom izrade svog crteža. Nekoliko učesnika/ica izrazilo je zahvalnost zbog prilike da promišljaju o svojim ličnim resursima, ističući da se dugo nisu posvetili/e ovakvoj vrsti samorefleksije. Aktivnost im je pomogla da prepoznaju lične kvalitete i snage kojih ranije nisu bili svjesni, što je doprinijelo jačanju samopouzdanja i samosvijesti. Neki učesnici/e u početku nisu željeli podijeliti svoje Drvo života s grupom te su odlučili zadržati svoja promišljanja za sebe. Facilitator/ica je na to odgovorio/la naglašavajući da je dijeljenje u potpunosti dobrovoljno te stvaranjem podržavajuće i neosuđujuće atmosfere. Učesnici/e su bili ohrabreni da podijele samo one dijelove svog rada o kojima se osjećaju ugodno govoriti, poput jedne svoje snage ili osobe koja im pruža podršku. Takav pristup doprinio je izgradnji povjerenja unutar grupe i omogućio da se neki/e učesnici/e postepeno otvore tokom diskusije. Jedan od značajnih ishoda aktivnosti bilo je jačanje osjećaja pripadnosti i međusobne podrške unutar grupe. Kada su pojedinačna stabla bila izložena zajedno kao simbolična “šuma“, učesnici/e su prepoznali na koji način njihova različita iskustva, snage i životne priče doprinose zajedničkoj grupnoj dinamici.

Rizici i upozorenja:

Aktivnost može izazvati emocionalne reakcije, posebno kada učesnici/e promišljaju o ličnim iskustvima ili važnim odnosima. Facilitatori/ice trebaju osigurati da grupno okruženje bude podržavajuće, sigurno i zasnovano na međusobnom poštovanju.
Dijeljenje ličnih priča uvijek treba ostati dobrovoljno. Učesnici/e ne smiju biti pod pritiskom da predstave svoje Drvo života ili razgovaraju o ličnim temama ukoliko se za to ne osjećaju spremno ili ugodno.
Prilikom rada s mladima koji imaju iskustva složenih ili teških životnih okolnosti, facilitatori/ice trebaju biti posebno osjetljivi na emocionalne reakcije učesnika/ica i, po potrebi, osigurati dodatnu podršku.
Aktivnost nije namijenjena kao terapijska intervencija za obradu traume. Njena svrha je podsticanje refleksije, razvoja samosvijesti i prepoznavanja ličnih snaga u sigurnom i podržavajućem grupnom okruženju.
Facilitatori/ice trebaju voditi računa da diskusije ostanu u okvirima međusobnog poštovanja te da učesnici/e izbjegavaju osuđivanje, kritiziranje ili omalovažavanje tuđih priča i iskustava.

Tokom pilot implementacije uočeno je da su se pojedini učesnici/e, uprkos usmjeravanju na snage, često vraćali/e negativnim iskustvima i teškoćama. Facilitatori/ice trebaju biti spremni da na nježan i podržavajući način usmjere razgovor prema prepoznavanju resursa i snaga, istovremeno potvrđujući i uvažavajući osjećanja učesnika/ica. Takođe, potrebno je pažljivo upravljati pažnjom učesnika/ica i grupnom dinamikom, posebno u većim grupama ili grupama s nižim nivoom angažovanosti.